Dili, 25 Setembru 2026
Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MKAE), liuhusi Koordenadór-Jerál Sr. Jorge Rui de Carvalho Martins, lidera enkontru ho parte relevante sira atu halo revizaun fila fali Dekretu-Lei Nú. 37/2020 kona-ba Zero Plástiku. Enkontru ne’e hala’o iha sala reuniaun Gabinete MKAE, Palásiu Governu, iha Dili.
Objetivu husi enkontru ne’e foka ba avaliasaun kona-ba implementasaun Lei Zero Plástiku, identifikasaun dezafiu sira iha terenu no diskusaun kona-ba amandamentu sira ne’ebé presiza atu hametin efetividade lei nian.
Iha nia intervensaun, Koordenadór-Jerál MKAE hateten katak revizaun ba polítika Zero Plástiku presiza konsidera realidade iha terenu.
“Ohin ita tuur hamutuk atu revizaun fila fali asuntu polítika kona-ba Zero Plástiku. Ita hatene katak, iha prátika, implementasaun lei ne’e kria dezafiu iha terenu,” dehan Koordenadór-Jerál Martins.
Koordenadór-Jerál hateten katak, iha semináriu ida ne’ebé TradeInvest organiza iha tinan rua liubá, nia no Diretór Kontrolu Polusaun simu kritika oioin kona-ba implementasaun lei. Tanba ne’e, iha promesa husi Sua Excelénsia Vise-Primeiru-Ministru, nu’udar Ministru Turizmu no Ambiente, atu halo avaliasaun no amandamentu ne’ebé presiza.
“Primeiru, iha prátika, poluisaun husi plástiku la’ós reduz, maibé aumenta beibeik. Ne’e hamosu pergunta ida: problema ne’e mai husi lei nia tendénsia ka husi falta kapasidade institusionál atu ezekuta lei?” dehan Koordenadór-Jerál MKAE.
Koordenadór-Jerál mós husu se prioridade sira iha lei ne’e presiza ajustamentu. Tuir nia, análize klean kona-ba asuntu ne’e tenke konsidera integrasaun merkadu rejionál no objetivu Timor-Leste atu hametin nia pozisaun iha ASEAN.
“Iha tinan 2028, produtu agríkola, la’ós agríkola, manufatura no produtu industriál sira sei tama liuhusi portu, aeroportu no fronteira sira iha Timor-Leste ho tarifa zero. Tanba ne’e, ita tenke haree fila fali lei no enkuadramentu sira ne’ebé bele fó vantajen tékniku ba Governu atu dezenvolve ekonomia no proteje merkadu lokál,” Koordenadór esplika.
Koordenadór-Jerál MKAE mós refere ba prinsípiu tratamentu hanesan ba nasaun hotu iha área komérsiu, inklui Barreiras Téknikas ba Komérsiu (TBT). Nia subliña katak Timor-Leste, nu’udar membru Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK), presiza haree fila fali nia lei no enkuadramentu regulatóriu sira.
Koordenadór-Jerál, iha desizaun ne’ebé foti ona iha tinan kotuk, parte sira konsidera opsaun tolu kona-ba lei ne’e no hili opsaun ikus. Opsaun ne’e la konsidera imbalajen ka tipu produtu; matéria saida de’it mak iha komponente plástiku sei sujeita ba koima. Produtu sira bele isenta husi taxa, maibé violasaun ba lei sei sujeita ba koima.
“Asuntu ida ne’e mak ita tenke diskuti antes lori ba prosesu sosializasaun ho públiku no setór privadu,” Koordenadór hateten.
Enkontru ne’e mós aborda responsabilidade hosi setór privadu, sensibilizasaun públiku no komitmentu komunidade nian atu minimiza dependénsia ba produtu plástiku uza-dala-ida. Parte sira konkorda katak implementasaun efetiva presiza koordenasaun di’ak entre instituisaun relevante sira.
Implementasaun Lei Zero Plástiku konsidera nu’udar parte hosi esforsu atu reduz utilizasaun no akumulasaun lixu plástiku, promove prátika sustentável iha sosiedade no prevene poluisaun.
Nune’e, lei ne’e sei sai instrumentu importante atu proteje ambiente, hametin jestaun lixu no promove mudansa iha hahalok komunidade nian. Koordenasaun entre Diresaun Kontrolu Polusaun, ANLA, IP no instituisaun relevante sira sei tau importansia atu garante ezekusaun mandatu tuir lei. Iha soromutu ne’e hetan partisipasaun maximu husi instituisaun relevante sira hanesan Ministeríu Turizmu no Ambiente, Ministeríu Komersiu Industria, AIFAESA, Autoridade Turizmu Timor-Leste, no Autoridade Nasional Aduaneiru.







