๐๐ ๐๐ ๐จ๐ฌ๐ญ๐ฎ ๐๐๐๐
Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadรณr ba Asuntu Ekonรณmiku (MKAE) no Ministru Turizmu no Ambiente (MTA), Francisco Kalbuadi Lay, hala’o aprezentasaun iha Komitรฉ Revizaun Orsamentu (KRO) ba Orsamentu Jerรกl Estadu 2027, ne’ebรฉ hala’o iha Ministรฉriu Finansa, Aitarak-Laran, Dรญli, Tersa, 18 Agostu 2026.
Iha aprezentasaun ne’e, Vise-PM aprezenta prioridade, programa no nesesidade orsamentรกl relevante ba MKAE no MTA, ho objetivu atu garante katak alokasaun orsamentu ba tinan 2027 responde ba prioridade dezenvolvimentu nasionรกl no kontribui ba kreximentu ekonรณmiku liuliu dezenvolvimentu International Convention Center no preparasaun nuโudar uma naโin ba Simeira ASEAN neโebรฉ sei halaโo iha tinan 2029.
Diskusaun iha KRO mos fรณ atensaun ba programa no atividade sira ne’ebรฉ iha impaktu diretu ba dezenvolvimentu setรณr ekonomia, investimentu, turizmu no ambiente, inklui esforsu Governu atu aumenta produtividade, promove investimentu no kria oportunidade ekonomia ba povu.
Vise-PM iha aprezentasaun ne’e hetan akompaรฑamentu husi dirijente instituisaun tutelada sira, ne’ebรฉ kontribui ho informasaun tรฉknika no prioridade programa hosi instituisaunn sira.
Prosesu revizaun orsamentu ne’e importante hosi preparasaun Orsamentu Jerรกl Estadu 2027, atu garante utilizasaun rekursu pรบbliku ne’ebรฉ efisiente no transparente ho prioridade Governu nian.
Iha aprezentasaun, Vise-PM haree katak planeamentu orsamentรกl tenke orienta ba rezultadu konkretu no impaktu pozitivu ba dezenvolvimentu nasionรกl.
Iha diskusaun Planu Prioridade Governu (PPG) 8, Komitรฉ Revizaun Polรญtika Orsamentu Estadu 2027, Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmรฃo, Vise-Primeiru-Ministru ba Asuntus Sosiais no Dezenvolvimentu Rurรกl, Ir. Mariano Assanami Sabino, no membru Komitรฉ Revizaun Polรญtika OJE 2027, konsidera investimentu ba International Convention Centre (ICC) hanesan investimentu estratรฉjiku ba futuru Timor-Leste.
๐๐๐ซ๐๐ญ๐ข๐ฏ๐ฎ ๐๐ข๐ฌ๐ค๐ฎ๐ฌ๐๐ฎ๐ง ๐๐ฅ๐๐ง๐ฎ ๐๐ซ๐ข๐จ๐ซ๐ข๐๐๐๐ ๐๐จ๐ฏ๐๐ซ๐ง๐ฎ
Nuneโe iha narativu diskusaun Planu Prioridade Governu (PPG) 8, Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadรณr ba Asuntu Ekonรณmiku (MKAE) no Ministru Turizmu no Ambiente (MTA), Francisco Kalbuadi Lay, hatete, Governu tau prioridade ba sustentabilidade no investimentu ba International Convention Center (ICC) no ASEAN 2029.
โHanesan ita hotu hatene, Timor-Leste sei sai uma-naโin ba eventu rejionรกl ASEAN iha tinan 2029.
Ida-neโe laโรณs deโit oportunidade atu simu eventu internasionรกl ho dignidade, prestรญjiu no orgullu nasionรกl, maibรฉ mos oportunidade atu promove Timor-Leste, dezenvolve turizmu no MICE (Meeting Incentive Cooperation and Exibition), kria empregu no aselera diversifikasaun ekonomia. Tanba neโe, infraestrutura neโebรฉ ita prepara tenke iha padraun internasionรกl, sustentรกvel no bele fรณ benefรญsiu ba nasaun iha longu prazu.
Governu aloka US$360,000,000 ba konstrusaun ICC. Husi montante neโe, US$278,141,098.42 ba konstrusaun no US$13,119,104.17 ba dezeรฑu, BoQ no konsultรณria, ho total US$291,260,202.59. Husi montante ida neโe sei iha balansu hamutuk US$68,739,797.41.
Balansu ida-neโe tenke jere ho prudรฉnsia, transparรฉnsia no efisiรฉnsia, fรณ prioridade ba atividade sira neโebรฉ diretamente suporta ICC nia preparasaun no sustentabilidade.
๐๐ฎ๐ฌ๐ข ๐๐๐ฅ๐๐ง๐ฌ๐ฎ ๐ข๐๐ ๐ง๐โ๐ ๐K๐๐ ๐ฉ๐ซ๐จ๐ฉ๐จ๐ข๐ง ๐๐ ๐ฉ๐ซ๐ข๐จ๐ซ๐ข๐๐๐๐ ๐ญ๐ฎ๐ข๐ซ ๐ฆ๐๐ข:
โ Jestaun no funsionamentu ICC, propoin US$13,000,000 ba atividade komplementรกr: US$2,000,000 ba promosaun no marketing; US$2,000,000 aquizasaun rรณ rekreasaun rua, kada ida ho kapasidade toโo pasajeiru 25; no US$ 9,000,000 ba formasaun hospitalidade, otelaria, guia turรญstiku, protokolu, dezenvolvimentu kapasidade no jestaun ICC. Iha mos US$3,000,000 adisionรกl ba IP11, tuir nesesidade no prioridade governu (bele ka lae aloka iha orsamentu ida neโe).
โ Propoin mos orsamentu hamutuk: US$38,800,000 ba Ministรฉriu Turizmu no Ambiente ba programa prioridade 2027โ2030, inklui turizmu sustentรกvel, MICE, economia azul no verde, dezenvolvimentu destinasaun, promosaun internasionรกl, apoiu MSME no kriasaun empregu. Ho abordajen ida-neโe, ICC bele sai katalizadรณr ba setรณr turizmu no setรณr privadu, laโรณs funsiona mesak.
โ Ho osan neโebe sei la uza ba konstrusaun ICC no atividade komplementรกriu sira hamutuk US$ 13,939,797.41. maka propoin atu aloka ba programa prioridade nasional sira seluk neโebe merese atu hetan alokasaun, tuir nesesidade, prioridade estratรฉjika no disponibilidade fiskal Estadu.
๐๐จ๐ง๐ค๐ฅ๐ฎ๐ณ๐๐ฎ๐ง: ICC tenke haree hanesan investimentu estratรฉjiku ba futuru Timor-Leste. Ita harii ICC atu simu prezidรฉnsia ASEAN 2029 ho dignidade, maibรฉ ita tenke garante katak depois 2029, nia kontinua atrai eventu, promove turizmu, kria empregu, apoia setรณr privadu no kontribui ba diversifikasaun konomia.
Objetivu ita nian laโรณs deโit harii edifรญsiu, maibรฉ harii oportunidade ekonomika. Investimentu pรบbliku ida-neโe tenke transforma sai empregu, negรณsiu, turizmu, reseita no futuru sustentรกvel ba povu Timor-Leste,โdeklara Vise-PM, MKAE no MTA iha reuniaun neโe.
๐๐จ๐ฏ๐๐ซ๐ง๐ฎ ๐ญ๐๐ฎ ๐ฉ๐ซ๐ข๐จ๐ซ๐ข๐๐๐๐ ๐๐ ๐ฉ๐ซ๐๐ฉ๐๐ซ๐๐ฌ๐๐ฎ๐ง ๐๐ฅ๐๐ข๐ฌ๐๐ฎ๐ง ๐ง๐จ ๐ฌ๐ฎ๐ฌ๐ญ๐๐ง๐ญ๐๐๐ข๐ฅ๐ข๐๐๐๐ ๐๐๐
Koordenadรณr Jerรกl Asuntu Ekonรณmiku (MKAE), Jorge Martins, hatete katak Polรญtika Prioridade Governu (PPG) Nรบmeru 8 foka ba presaun no nesesidade polรญtika nasionรกl sira neโebรฉ seidauk hetan alokasaun iha Orsamentu Jerรกl Estadu.
Koordenadรณr Jerรกl esplika katak, iha tinan sira oin mai, Timor-Leste sei hasoru prosesu eleitorรกl importante, inklui Eleisaun Prezidensiรกl, Eleisaun Parlamentรกr, eleisaun munisipรกl no eleisaun ba lideransa suku. Tanba neโe, Governu presiza prepara no asegura nesesidade orsamentรกl ba instituisaun sira neโebรฉ iha responsabilidade direta iha prosesu eleitorรกl.
PPG 8 mos konsidera eventu no atividade prioridade sira neโebรฉ seidauk hetan alokasaun orsamentu. Iha diskusaun neโe, desizaun halo ona katak STAE no MNEK sei fila ba halo ajustamentu ba sira-nia proposta orsamentรกl, antes prosesu aprovasaun final.
Ba Ministru Koordenadรณr Asuntu Ekonรณmiku (MKAE), diskusaun prinsipรกl inklui kustu no nesesidade finanseiru relasionadu ho konstrusaun International Convention Centre (ICC).
Koordenadรณr Jerรกl, Jorge Martins hatete katak, Governu aprova ona aumentu ba orsamentu konstrusaun ICC, inklui konstrusaun, dezeรฑu no servisu konsultoria. Montante neโe inklui alokasaun US$200 millaun neโebรฉ Governu aprova ona ba konstrusaun ICC.
โAprova ona neโe signifika katak ICC sei hamriik duni tuir ita-nia komitmentu katak, iha 20 Maiu 2028, ita sei iha infraestrutura ida neโebรฉ bele fasilita retornu mรกximu husi aspetu turizmu, infraestrutura no atividade komplementรกr sira seluk,โdehan Koordenadรณr Jerรกl.
Tuir Koordenadรณr Jerรกl, ICC laโรณs deโit infraestrutura atu simu eventu internasionรกl. Governu haree ICC hanesan instrumentu ekonomia ida neโebรฉ bele jere retornu direta no indireta ba Estadu.







