Dili, 09/07/2026
Ministru Koordenadรณr ba Assuntus Ekonรณmiku liu-husi Koordenadรณr Jerรกl, Jorge Rui de Carvalho Martins, hanesan membru partisipa iha reuniaun Komisaun Avaliasaun Impaktu Ambientรกl (KAIA) kria enkontru daruak no datoluk hodi halaโo avaliasaun kleโan ba dokumentu Environmental Impact Statement (EIS) no Environmental Management Plan (EMP)relasiona ho proposta konstrusaun Rezervatรณriu Armazenamentu Kombustรญvel nian husi kompania nasionรกl Esperansa Timor Oan (ETO). Reuniaun neโe realiza iha edifรญsiu Autoridade Nasional Petroleum (ANP) City 8, Manleuna Dili Timor-Leste.
Objetivu husi enkontru nee atu Avaliasaun Dokumentu termus referรฉnsia (TOR), , Environmental Impact Statement (EIS) no Environmental Management Plan (EMP) kona-ba Konstrusaun ba Rezervatรณriu Armazenamentu Kombustivรฉl neebe sei konstrui husi kompaรฑia SACOM, Energia Lda, no atu rona diretamente apresentasaun detalhadu kona-ba husi Projetu ETO, inklui mos objetivu projetu nian, impaktu ambiental no sosial sira ne’ebรฉ bele mosu, no medida mitigasaun sira ne’ebรฉ deklara ona iha dokumentu projetu nian.
Ekipa Komisaun Avaliasaun Impaktu Ambientรกl neโe, forma bazeia ba Dekretu Lei No. ๐๐/๐๐๐๐, primeiru Alterasaun husi Dekretu Lei No. ๐๐/๐๐๐๐. Ho ninian objetivu mak halo paraser Tekniku no tau informasaun sira neโebรฉ relasiona impaktu ambiente, hodi analiza no halo verifikasaun termu referensia iha dokumentus nia laran, hanesan Environmental Impact Statement (EIS), no Environmental Management Plan (EMP). antes atu hetan aprovasaun husi parte Ministro Petrolรฉo Rekursus Minirais (MPRM).
Husi enkontru tรฉkniku nee, sei hala’o mรณs vizita ba fatin Projetu no Konsultasaun Publika konaba proposta hodi hare loloos ba fatin projetu no realiza konsultasaun pรบblika ho komunidade lokรกl, autoridade sira, no parte interesada hotu no rona preokupasaun, no fรณ esplikasaun detalladu ba komunidade sira, no asegura katak dezenvolvimentu infraestrutura neโe laโo tuir regulamentu ambientรกl no seguransa nian ne’ebรฉ vigรณr iha rai-laran.
Koordenadรณr Jerรกl, MKAE hateten, Ministru Koordenadรณr Asuntu Ekonรณmiku no Ministru Turizmu Ambiente hamutuk ho Ministรฉriu Agrikultura no Peskas, Ministรฉriu Transporte no Komunikasaun, Ministรฉriu Interior, Autoridade Protesaun Sivรญl (APC), Sekretรกriu Estadu Formasaun Profesionรกl Empregu (SEFOPE), Ministรฉriu Saude, Ministรฉriu Obras Pรบblikas, neโebรฉ mak sai hanesan papel importante kona-ba halo impaktu ambientรกl.
Site visit neโe ami estuda ona kona-ba termus referรฉnsia, risku impaktu ambientรกl no jestaun ambientรกl, dokumentus hirak neโe kompaรฑia hatama ona governu tenki estuda husi nia aspektu tรฉkniku hotu no fรณ fali pareser, saida mak presiza hasai no saida mak sira presiza aumenta hodi halo diak liu-tan antes prepara dokumentus ikus neโebรฉ mak ekipa neโe tenki finaliza fulan tolu (3) tuir mai.
Hahuu husi fulan ida neโe toโo Outubru ami bele iha ona dokumentus kompletu ida antes foti desizaun kona-ba saida mak sai lolos ba kompaรฑia nia responsabilidade iha asuntu impaktu ambientรกl neโebรฉ mak kategoria sira ba iha kategoria A nian, neโe dunik presiza tebes kompaรฑia servisu hamutuk ho entidade relevantes hotu liu-liu governu, atu haree nia impaktu ba longo prazu no mรฉdiu prazu no emidiata liu atu haree asuntu saida mak presiza apresiasaun husi prinsรญpiu kedas ita bolu pre konstrusaun hanesan ita halo agora neโe hodi fรณ fali pareser ida mai kompaรฑia atu prepara lalaok saida mak sira tenki arensaun didiak antes sira hahuu sira nia konstrusaun.
Iha ajustamentu barak mak ami sei fรณ hatene ba ekipa tรฉkniku kompaรฑia nian neโebรฉ mak hatama ona tรฉrmu referรฉnsia ho nia analiza impaktu ambientรกl no-mos nia jestaun ambientรกl, fila fali agora ami sei haree diak liu-tan bazeia ba ami nia analiza kampo agora, saida mak sira presiza aumenta tan fasilidade ezistente neโebรฉ mak sira iha ona.
Antes neโe sira aprezenta dokumentus tolu (3) mak hanesan termus referรฉnsia, risku impaktu ambientรกl, jestaun ambientรกl, neโe dunik ami hamutuk ho tรฉkniku sira fรณ ona ideias lubuk ida liu-liu kona-ba mudansa estrutura governu.
Iha konsultasaun neโe, reprezentante husi ETO aprezenta impaktu pozitivu husi projetu neโe, liuliu ba garantia kbiit armajena kombustรญvel nasionรกl, kria empregu ba labarik-foinsaโe sira, no kontribui b a dezenvolvimentu ekonรณmiku lokรกl no fo mos oportunidade ba Komunidade sira hodi hatoโo sira-nia hanoin no kestaun sira neโebรฉ presiza hetan atensaun didiโak husi parte kompania nian durante nee no depois de konstrusaun hahu, tenik Koordenadรณr Jerรกl iha Likisa.
REMATA=======.







