𝐏𝐍 A𝐩𝐫𝐨𝐯𝐚 O𝐧𝐚 𝐋𝐞𝐢 𝐊𝐨𝐧𝐤𝐨𝐫é𝐧𝐬𝐢𝐚 I𝐡𝐚 𝐣𝐞𝐧𝐞𝐫𝐚𝐥𝐢𝐝𝐚𝐝𝐞

Image

Díli, Tersa, Loron 13 Janeiru 2026
Vise-Primeiru-Ministru (V-PM) no Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku (MKAE), no Ministru Turizmu no Ambiente (MTA), Francisco Kalbuadi Lay, aprezenta Proposta Lei Konkorrénsia iha Uma Fukun Parlamentu Nasionál (PN) liu husi diskusaun no votasaun aprovasaun iha jeneralidade ba proposta lei n.º 19/VI (2.ª), ho votasaun A favor 57, kontra 0 no abstensaun 0.
Proposta Lei Konkorrénsia ne’e aprezenta husi Lei Konkorrénsia ne’e ho objetivu atu estabelese kuadru legál ida hodi regula prátika konkorrensiál sira iha nasaun laran, promove merkadu ida ne’ebé justu no transparente. Lejislasaun foun ne’e buka prevene prátika monopolista no anti-kompetitiva, hodi garante ambiente konkorrénsia livre ne’ebé importante atu estimula inovasaun, atrai investimentu no hadi’a kualidade sasán no servisu sira ne’ebé oferese ba konsumidór sira.


Vise-Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku, Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay, iha nia intervensaun ba diskusaun lei refere hatete, Lei Konkorrénsia reprezenta pasu istóriku no urjente ida iha ne’ebé hatúr maturidade ekonómika Timor-Leste nian.
Diploma ida ne’e mai husi esforsu koordenadu Governu Dasia (IX) nian atu moderniza ordenamentu jurídiku nasionál no aliña Timor-Leste ho prátika di’ak liu internasionál sira kona-ba regulasaun konkorrénsia, hodi garante katak empreza sira opera iha kondisaun hanesan no prevene abuzu pozisaun dominante iha merkadu. Rejime konkorrensiál foun ne’e mos sei kontribui ba kreximentu ekonómiku sustentável, ho promove ambiente negósiu ida ne’ebé atrativu liu, ba benefísiu konsumidór sira.


Tuir Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonómiku, Ministru Turizmu no Ambiente, katak, objetivu prinsipal husi lei ne’e mak atu promove no proteje kompetisaun livre iha merkadu nasionál sira; prevene prátika monopolísta no antikompetitiva; reflete kompromisu Estadu nian atu harii merkadu ida ne’ebé kompetitivu, ekuitativu no transparente.
‘’Lei ida ne’e kompostu husi kapítulu IV, artigu 29 no aplika ba atividade ekonomia, liu-liu ba asuntu ekonómika hotu-hotu, tantu iha setór privadu, públiku ka kooperativa iha teritóriu nasionál. Lei ida ne’e estabelese rejime jurídiku konkorrénsial nian, nune’e mós estabelese regra sira ne’ebé klaru no krusiál atu asegura ambiente kompetisaun ida ne’ebé justu, haburas inovasaun, aumenta produtividade, no fó benefísiu ba konsumidór sira hodi fornese ba sira asesu ba iha sasán no servisu sira ho kualidade ho folin nebe justu hodi fó impaktu pozitivu ba sira-nia moris di’ak,’’ dehan Vise-Primeiru-Ministru.


Vise-Primeiru-Ministru lia tun tan katak, Lei Konkorrénsia ne’e mós iha enkuadramentu legál sira hodi regula prátika restritiva sira kona-ba konkorrénsia inklui mós kontrolu ba konsentrasaun ekonómika sira, análiza ho regulamentu ba prátika antikompetitiva sira, no mós kbiit sira husi entidade públika kompetente atu investiga, fó sansaun, no foti medida preventiva sira.
Hanesan parte ida ne’e programa Governu IX nian, ne’ebé fó prioridade ba harii ekonomia ida ne’ebé modernu, kompetitivu no integradu, no énfaze atu atrai investimentu, hametin infraestrutura institusionál, dezenvolve kapital umanu, no kria ambiente ekonómika ida ne’ebé dinámiku, no sustentável.
Atu asegura mos rejime jurídiku konkorrénsia nian, sei iha entidade públiku ida ne’ebé kompetente hodi aplika Lei Konkorrénsia ida ne’e, iha kompetensia atu halo monitorizasaun, regulamentu no sansaun ne’ebé estabelese iha lei ida ne’e, no iha ninia estatutu sira, entidade públika ne’e harii ka forma iha durasaun loron 90 nia laran, hafoin Lei Konkorrénsia ida ne’e aprova iha PN.


Benefísiu husi lei ne’e mak, hametin ekonomia nasionál, promove kooperasaun internasionál, fó benefísiu ba sosiedade tomak hodi haburas dezenvolvimentu ekonómiku ne’ebé sustentável, hadi’a kondisaun moris populasaun nian, no hasa’e moris di’ak konsumidór sira.
Vise-Primeiru-Ministru fó konkluzaun ba lei ne’e mak hanesan pasu signifikativu ida iha Timor-Leste ninia eforsu ba integrasaun ekonómika tantu rejionál no mós Orgnizasaun Mundiál Komérsiu.


Reafirmasaun ba Estadu ninian kompromisu ba atu harii merkadu kompetitivu, ekuitatitvu no transparente, hodi nune’e bele hametin ekonomia nasionál, promove kooperasaun internasionál, no fó benefísiu ba sosiedade tomak hodi haburas dezenvolvimentu ekonómiku sustentável no mellora kontinua ba kondisaun moris populasaun nian liu-liu ba bem-estar, protesaun ba direitu konsumidór nian.


Iha fatin hanesan, Ministru Komérsiu Indústria, Filipus Nino Pereira, hatete katak, Lei Konkorrénsia ne’e hanesan parte ida hodi regula movimentu ekonómiku sira hanesan tranzasaun sasán, kualidade, liu-liu oinsa bele iha protesaun ida ne’ebé mak justu ba operadór ekonómiku sira tantu produtór no mós konsumidór sira.
Entretantu deputadu sira husi kada bankada parlamentár aseita no fó apresiasaun ba Lei Konkorrénsia ne’e katak, tempu ona atu Timor-Leste iha lei sira nune’e hodi evita prátika monopolístiku no dominasaun sira iha merkadu rai-laran. ***

0Shares

Ajenda

Asesu informasaun relasiona ajenda MCAE nian